ARTIKEL | SCHULDGEVOEL UIT GROTE LOYALITEIT: De werking van het geweten
Jenya Krul | Systemisch Coach Den Haag
Schuld en onschuld gaan over de uitwisseling van daden en het gevolg daarvan voor de balans in relaties. Schuld en onschuld en schuld- en onschuldgevoelens zijn niet altijd evenredig aan elkaar; je kunt je bijvoorbeeld schuldig voelen, terwijl je niets ten nadele van een ander hebt gedaan. Of je kunt je onschuldig voelen en je gedrag rechtvaardigen, terwijl je iemand daarwerkelijk schade hebt aan brengt.
Dit heeft alles te maken met de relatievelden van ooit, met welke wetten er golden in je gezin van herkomst rondom schuld, onschuld, goed en kwaad. Zoals je de regels, normen en waarden die daar heersten destijds onbewust voor waar hebt aangenomen, zul je dat in het hier en nu weer in alle onschuld herhalen.
Als je je bewust wordt van hoe je schuld en schulgevoelens en onschuld en onschuldgevoelens in het licht van het groepsgeweten, relaties en bindingen kan plaatsen komt er rechte houding ten opzichte van elkaar.
Meerdere dimensies schuld
Schuld kent dus meerdere dimensies. De werking en maakbaarheid van het geweten; dat ongrijpbare mechanisme dat zomaar lijkt te beslissen over goed en kwaad. Ons geweten helpt ons elke dag bij het maken van beslissingen. Maar hoe komt het eigenlijk dat we een besef hebben van goed en kwaad? En is dat hetzelfde als schuld versus onschuld? In de loop van de tijd is er steeds meer inzicht ontstaan in de werking van verschillende soorten gewetens. Dit kan leiden tot meer nuance en precisie in het duiden van het dragen van schuld, schuldgevoelens vanuit systemisch perspectief en in de oorsprong van jouw pad daarin.
Er is namelijk onderscheid te maken in:
- Persoonlijke schuld
- Subjectieve schuld
- Overgenomen schuld
Het perspectief van waaruit je de schuld bekijkt bepaalt ook de schuld of het gevoel:
- Individueel geweten
- Groepsgeweten
- Spiritueel geweten
De mens is een kuddedier: groepsgeweten
Schuld en onschuld tegenover het systeem komen voort uit het groepsgeweten: ook wel systemisch weten genoemd. Er is een geweten voor elk systeem, voor elke groep: gezin, familie, religie, land en planeet. Elk systeem heeft eigen normen en waarden die per groep, tijd en plaats verschillen. Het groepsgeweten maakt dat leden van een systeem zich onschuldig voelen als ze zich aan de normen en waarden van hun systeem houden en als ze de mensen buitensluiten, die niet bij de groep horen.
Sinds vorige week rijdt ze in een nieuwe auto. Trots als dat zij is rijdt zij door de straten om de auto met een glimlach iedere dag voor de deur te parkeren. Ze heeft een drukke baan. Tijd en zin om de auto met de hand te wassen is er niet. Na de tweede week rijdt zij met haar auto naar een volautomatische wasstraat. De auto wordt geprepareerd en de reis door de autowasstraat start. De borstels boenen de auto schoon en zij kijkt van binnenuit. Er klinkt een vrolijk nummer uit de boxen. Er bekruipt haar een schuldgevoel. Thuis wasten papa en mama de auto altijd met de hand, want dat is toch veel leuker? “Zonde van je geld. Dat doen we niet.”
Lidmaatschap aan de groep
De mate waarin je schuldgevoelens ervaart, heeft dus veel te maken met het groepsgeweten. Wat goed en onschuldig wordt beschouwd in het ene groepsgeweten, kan als fout en schuldig in een ander groepsgeweten worden ervaren. Schuldgevoelens zijn gekoppeld aan het in gevaar brengen van je lidmaatschap van de groep. Je vertrouwen dat de samenhang van de groep intact blijft en dat de groep ervoor je zal zijn, neemt daardoor af. Dit roept ook een onveilig gevoel op. Dus je handelt trouw aan je groepsgeweten en voelt je daarin goed. Je brengt je lidmaatschap aan de groep en de groep niet in gevaar en zo ben je in het volle vertrouwen dat de groep intact blijft, je erbij blijft horen en je je gesteund voelen.
Het groepsgeweten heeft een sterk bindend effect. Het diepe verlangen om bij de groep te horen zorgt voor de binding. De binding negeren geeft schuld; door het accepteren daarvan kan vrijheid ontstaan. Vooral de zwakkere leden voelen de binding. Kinderen zitten dikwijls in de positie dat zij gehoorzaam en loyaal moeten zijn om erbij te blijven horen. Het gevaar van uitsluiting is immers altijd aanwezig.
Papa houdt van voetbal. Zijn drie jaar oudere broer houdt van voetbal. Mama gaat ook altijd mee naar voetbal. Met de hele familie kijken ze naar voetbalwedstrijden op de televisie. Ze juichen hard als er een goal gemaakt wordt of joelen om een verkeerd besluit van de scheidsrechter. Papa maakt dan wel eens een grapje en iedereen lacht. Papa zegt dan: Ohh jongens, wat zijn we leuk he?! Nu is hij oud genoeg om ook op voetbal te gaan. Papa heeft hem opgegeven. Hij vindt voetbal helemaal niet leuk. Hij wil liever op dansen. Hij zegt dat niet.
Valse hoop en valse macht
Op een nog concreter niveau kun je wellicht herkennen dat een kind (zeker als het klein is) alles wil doen om de ouders gelukkig te maken. Stel dat ouders objectief gezien ‘vreemd gedrag’ vertonen: Een kind legt liever de schuld bij zichzelf dan dat het wil overwegen dat er iets met de ouders aan de hand zou zijn. Vanuit de grote liefde van een kind voor een ouder bestaat die optie niet. Simpeler is het om jezelf de schuld te geven: Als jij maar slimmer, liever, braver, mooier etc. geweest zou zijn, dan zou dit nooit zijn gebeurd. Dit heet ook wel valse hoop en valse macht. Dit patroon blijft zich vaak ook in het volwassen leven herhalen. Het is makkelijker om jezelf de schuld te geven, dan de realiteit onder ogen te zien. Dit schuldgevoel is dus niet terecht en komt voort vanuit een grote loyaliteit.
Ze zit op haar kamer. Zo klein als dat ze is. Mama zegt opeens niets meer. En papa nu ook niet meer. Keer op keer speelt ze de film af in haar hoofd. Wat heb ik fout gedaan? Waarom zeggen ze niets meer? Ik had misschien niet zo hard moeten lachen. Of heb ik niet goed gereageerd op wat mama zei? Als ik nou maar slimmer was. De volgende keer ga ik slimmer zijn. Ik moet ook niet zo stom doen. Het is mijn schuld.
Zelfrechtvaardiging
Schuld en onschuld zijn dus in eerste plaats sociale verschijnselen en zijn afhankelijk van de groep waar we bij horen. Ze zijn niet hetzelfde als goed en kwaad. Groepsleden kunnen met een schoon geweten naar het systeem destructieve dingen doen en met een slecht geweten constructieve dingen, met als doel bij de groep te horen.
Je kunt schuldgevoelens ervaren als je iets doet dat buiten de wetten van het groepsgeweten valt, zoals uitbundig op de voorgrond treden waar je familiesysteem zijn veiligheid ontleent aan niet opvallen. En je kunt je onschuldig voelen, terwijl je aantoonbare overtredingen begaat die echter binnen je eigen groepsgeweten algemeen aanvaard zijn. In beide gevallen is er vaak sprake van diepe bindingen waarvan je je niet bewust bent. Je handelt vanuit zelfrechtvaardiging; je vergoelijkt je gedrag in alle onschuld uit aanpassing aan het systeem waar je uit voortkomt, met alle normen, waarden en codes die daarbij horen. Daarbij maak je geen aanspraak op het bewust persoonlijke geweten.
19 jaar en op kamers. Spannend! Nu mag hij zelf boodschappen doen en zelf bepalen wat hij eet en drinkt. Het is dinsdagmiddag en hij zit op de bank. Hij opent een zak chips en begint te eten. Voordat hij het weet is de zak chips leeg. Hij kijkt nogmaals naar de zak. Echt leeg. Oeps. Hij voelt zich schuldig. Volgens zijn moeder eet je alleen een portie chips uit een bakje op zaterdagmiddag. “Wij eten gezond.”
