Stel dat jij een relatie verbreekt. Jouw aandeel in het beëindigen van de relatie ligt bij jou en dat wat van de ander is, ligt bij hem of haar. Schuld is in dit geval dus niet slecht. Je hebt je persoonlijke schuld daarin wel te verduren en te verdragen. Als je je extreem schuldig voelt omdat je de relatie verbreekt, wil je je schuld niet voelen. Hierdoor pak je je daderschap niet. Je zo extreem schuldig voelen is dan een soort boetedoening die nergens toe dient. De klus is om ‘de schuld’ als een pure emotie te doorvoelen.

De bindingen – soms al generaties lang doorgegeven, verbergen het zicht op de persoonlijke verantwoordelijkheid en moraliteit. De soms zeer traumatische en pijnlijke achtergrond van mensen kunnen leiden tot gebondenheid in dynamieken die in navolging en vanuit loyaliteit aan het huis van herkomst voortkomen. 

Als je je van je bindingen bewust wordt, komen schuld- en onschuldgevoelens in een directere verhouding tot schuld en onschuld te staan. 

Subjectieve schuld

Subjectieve schuld is de consequentie van het groepsgeweten. Subjectief betekent dat de schuld betrekking heeft op iets of iemand anders. De basis van deze schuldgevoelens ligt in de binding met diegenen die een zwaar lot trof, bijvoorbeeld met een gestorven of ziek gezinslid. Je voelt je schuldig omdat jij wel leeft en zij niet meer of omdat jij wel gezond bent en zij niet.

Als klein jongetje is hij opgenomen in een gastgezin. Op het kastje in de huiskamer stond een foto van een ander klein jongetje. De foto is een herinnering. Nog niet zo lang voor de komst van het jongetje is dit jongetje gestorven aan een ziekte. Het is nog jaren erna dat hij het leven niet daadwerkelijk kan nemen. Steeds weer is daar het onderliggend gevoel dat zijn leven gebouwd is op de plek van een ander: de plek van het kind op de foto. “Als hij niet gestorven was hadden ze hem niet opgenomen in het gezin.” Zo zorgt hij er steeds voor dat hij zelf op de laatste plaats komt. Zijn stem breekt als hij aandacht krijgt. 

Het is dus een relationele schuld, ‘ik in de relatie tot of ten opzichte van jou’. Subjectieve schuld ontstaat door lotsverbondenheid met anderen uit het systeem (denk hierbij ook aan de gestorvenen in een concentratiekamp of een gijzeling). De basis van deze schuld ligt in de binding die daaruit voort komt. De schuld wordt intern beleefd en de overlevende is niet meer in staat om in de eigen onschuld te leven. Het gaat over leren toelaten en aannemen van geluk, succes en gezondheid. Het onder ogen zien van de binding. Maar ook van de gevoelens van schuld en schaamte ten opzichte van diegene met het zware lot: hoe kom je hen onder ogen terwijl hun leven zo heel anders liep? 

Een ander voorbeeld van subjectieve schuld is bijvoorbeeld bij leden van een gezin met een gehandicapt kind. De andere gezinsleden ervaren dat hun gezondheid gekoppeld is aan schuld. De oplossing wordt dan veelal gezocht in zelf ziek of depressief worden of in het afzien van een invulling van het eigen leven.

Ze heeft een jonger geestelijk gehandicapt zusje. Zo klein als dat ze was zorgt ze voor het hele gezin. Nu is ze midden 30. Ze offerde haar eigen leven; geen man, geen vriend, geen kinderen. “Mijn werk was het hele gezin bij elkaar houden.”

Overgenomen schuld

Overgenomen schuld is net zoals subjectieve schuld het gevoel van schuld zonder aanwijsbare reden. Het is een door jou overgenomen en niet-overgenomen schuld van een ander uit het gezinssysteem. De basis van deze vorm van schuld is het groepsgeweten. Dit levert een gevoel van ‘nooit genoeg’ op, wat hij/zij ook voor de ander doet. In een familiesysteem nemen kinderen vaak de schuld van hun ouders over. Waar bijvoorbeeld de ouder schuld verdringt, kan je als kind deze schuld overnemen. Het kind voelt dat het iets recht wilt zetten, al weet het niet goed wat. Aan het kind om de schuld terug te geven aan de ouder bij wie het hoort en dankbaar te zijn voor het leven.

Spiritueel geweten: zonder oordeel

Het spiritueel geweten ziet schuld en onschuld als een geheel. Het stijgt uit boven het groepsgeweten en het persoonlijk geweten. Dankzij dit geweten ervaren we dat we in wezen aan elkaar gelijk zijn: goed en kwaad, schuld en onschuld vallen op dit niveau samen. Op deze laag valt het oordeel weg. 

Bronnen

Systemisch coachen | Bibi Schreuder en Jan Jacob Stam – Vonken van verlangen | Wibe Veenbaas en Joke Goudswaard – De myte van Sysiphus | Een essay over het absurde | Albert Camus – De Fontein | Els van Steijn – Passe-Partout | Wibe Veenbaas, Morte Hjort, Mirjam Broekhuizen en Mirjam Dirkx