Wat is loyaliteit?

Ivan Boszormenyi-Nagy is de grondlegger van de contextuele therapie en hij introduceerde het begrip loyaliteit in 1973. Loyaliteit betekent trouw zijn aan de mensen die iets voor je betekenen. Hoe meer mensen voor elkaar van betekenis zijn, hoe sterker hun onderlinge band. Ouders en kinderen zijn verbonden door existentiële loyaliteit, die gebaseerd is op het feit dat een kind zijn leven heeft gekregen van zijn ouders. Deze existentiële loyaliteit kan worden versterkt door alles wat ouders in de loop van zijn ontwikkeling voor hun kind doen en eveneens door wat het kind voor zijn ouders doet. Nagy stelt dat loyaliteit een feitelijk gegeven is: dit betekent voor hem dat loyaliteit verplicht is. Verstoring van de loyaliteit kan ernstige gevolgen hebben.

Een mens kan volgens Nagy pas werkelijk vrij worden als hij de fundamentele gebondenheid aan zijn ouders erkent en hieraan op een voor hem passende wijze vorm geeft.

Doel van loyaliteit

Loyaliteiten zijn meestal onbewust en kunnen één of meerdere doelen hebben, namelijk:

1. het recht lid te zijn van de familie en deze in ere houden
2. de balans van geven en nemen | Lees hier een artikel over geven en nemen
3. het systeem compleet houden | Lees hier een artikel over het systeem en het groepsgeweten
4. de rangorde binnen een systeem te beschermen (de volgorde in de tijd te respecteren).

Wat kom je doen? vraagt de begeleider. Ik wil ontdekken wie ik ben, zegt de vrouw. Mijn moeder was er niet, ik weet niet eens wie zij was, ik heb haar eigenlijk niet echt gekend. In een opstelling kan de vrouw alleen maar naar haar moeder kijken, die langzaam achteruit loopt en zich van haar en haar man wegdraait. De dochter gaat naast haar vader staan, op de partnerplek. De vertrekkende moeder trekt de aandacht van de dochter zo sterk, dat zij de neiging heeft, achter moeder aan te gaan. Hoe kan zij de kindplek innemen als de plek van moeder leeg is?

Leef je jouw identiteit?

In bovenstaand voorbeeld worden de onbewuste loyaliteiten zichtbaar: het kind wil het systeem compleet houden. Kleine kinderen nemen vanuit hun grote liefde vaak taken op zich, die te groot voor ze zijn. Waar de vrouw in het voorbeeld naast vader gaat staan, neemt zij onbewust de identiteit van ‘partner’ aan en verliest de identiteit van het kind. Deze identiteitsverschuiving gaat geheel onbewust en later in het leven heeft de vrouw alsnog de plek van het kind te leren kennen en in te nemen, om te ontdekken wie zij is.

Ken je eigen plek!

Waar je als kind van je plek gaat en een andere plek in het systeem gaat innemen, ben je niet in staat om van binding tot verbinding te komen. Je staat immers niet op de plek die er voor jou is. Een dochter kan bijvoorbeeld de zorg voor moeder en voor haar broertjes en zusjes op zich nemen. Een zoon kan in emotioneel opzicht de plek van zijn moeder innemen en naar vader luisteren zoals de zoon vindt dat moeder dat zou moeten doen.

Horizontale en verticale loyaliteit: geven en nemen

Tussen de elkaar opvolgende generaties zijn verticale loyaliteitsbanden: de asymmetrische, onomkeerbare relatie tussen ouder en kind. Verticale loyaliteitsrelaties zijn relaties, waarin ongelijke rollen leiden tot ongelijke uitwisseling van verdiensten, zoals een ouder – kind relatie: als kind kan je je ouders nooit met gelijke munt terug betalen. Je hebt immers je leven van hen gekregen. Ouders geven en kinderen nemen.

Alle loyaliteitsrelaties waarin van een gelijke uitwisseling sprake is, zoals de partnerrelatie of in een vriendschapsrelatie. Relaties, waarbij je allebei op gelijke voet van gelijkheid staat, waarbij wederzijdse verplichtingen en rechten ontstaan. Deze loyaliteiten missen het onomkeerbare karakter van de ouder-kindrelatie.

Wanneer deze principes van de uitwisseling van geven en nemen niet worden gerespecteerd, ontstaat er relationele onrechtvaardigheid. Bijvoorbeeld, wanneer de ouders van het kind een gelijke uitwisseling verwachten, of wanneer een partij in de horizontale relatie ongelijke uitwisseling verwacht: door meer te geven of te nemen. Binnen het respecteren van deze systemische hiërarchie, is het duidelijk hoe het geven en nemen in balans werkt. De gezonde verticale loyaliteit (ouder-kindrelatie) is de basis voor de gezonde horizontale loyaliteit: partner- en vriendschapsrelaties.

Wanneer je verticale en horizontale loyaliteiten voorstelt als een ladder (de staanders de verticale loyaliteit en de sporten de horizontale loyaliteit) dan kun je je goed voorstellen hoe het een van het ander afhankelijk is.

Van binding naar verbinding: het voelen van schuld

Ieder kind wordt geboren met het verlangen en de verwachting voor eeuwig gevoed of volledig bevredigd te worden. Het leeft nog in onschuld. Volwassen geworden beseffen we dat er in zekere zin nooit genoeg zal zijn, en dat we het leven moeten aanvaarden zoals het is en onszelf zoals we zijn. We kunnen niet in onschuld blijven, maar hebben onze verantwoordelijkheid en schuld op ons te nemen. De binding met onze ouders en ons systeem waaruit we voortkomen, ontkennen, uit teleurstelling omdat we niet kregen wat we ten diepste verlangden, geeft gevoelens van schuld, uitsluiting of vervreemding. De sterkste binding is daar waar we het meest geraakt worden in onze kwetsbaarheid.

Losmaken van je ouders

In de binding tussen ouders en kinderen zit beweging en groei, waardoor deze zich op natuurlijke wijze ontwikkelt tot verbinding. Zo ontstaat er een evenwicht in schuld en onschuld. Als de binding in een gezonde ontmoeting gevoed wordt, ervaar je als kind dat je kan komen en gaan. Echter soms verloopt het tempo van het losmakingsproces bij ouders en kind niet gelijk. Het kind wil dan meer vrijheid, maar de ouders zijn niet in staat het meer en meer te laten gaan. Deze ouders houden vast aan onschuld, waardoor het proces van losmaken het kind schuld geeft. Deze schuld ervaar je nog steeds als je volwassen bent en keuzes maakt of daardoor juist geen keuzes maakt.

Binding versus verbinding

De begrippen binding en verbinding worden vaak door elkaar gebruikt, terwijl deze toch heel verschillende betekenis hebben. Binding ontstaat bij alle ervaringen waar wij ons openen, ook wel imprints genoemd. Dit is een gegeven, we komen hier niet van los. We zijn gebonden aan onze moeder die ons het leven schonk, aan de veroorzaker van een auto ongeluk, aan de dader die ons seksueel misbruikte. Tijdens het opgroeien wordt de binding geleidelijk getransformeerd in verbinding. Zijn er onderbrekingen in het proces van binding naar verbinding, dan voeren we daar ongemerkt strijd. En daar komt niet zo maar een eind aan.

Wanneer we niet geleerd hebben de binding los te laten en ons eigen pad te kiezen, strijden we in bijvoorbeeld relaties tegen de binding, terwijl we het dan eigenlijk daarmee in stand houden. Het verlangen naar liefde krijgt dan niet de kans vol te zijn. Strijd en negeren helpen niet. Hellinger zegt dat het vol aankijken van de binding zoals het is, de grootste ruimte geeft om nieuwe stappen te maken en de binding om te zetten in verbinding. Dit vergt moed en discipline.

Vragen aan jezelf naar aanleiding van dit artikel:

Heb jij je eigen kern als focuspunt? Of is jouw focuspunt in het leven dat van iemand anders? 

Aan wie of wat ben jij loyaal als je keuzes maakt?

Sta jij op je eigen plek? 

Ken je het dat je op de plek van je vader of moeder gaat staan? Wat betekent dat voor je? En in het hier en nu?

Heb je als kind moet kiezen voor 1 van je ouders en daardoor tegen de ander? Hoe komt dat terug in je dagelijkse leven in het hier en nu?

Bronnen

Invisible loyalties: reciprocity in intergenerational family therapy | Boszormenyi-Nagy, I. & Spark, G. M.

Vonken van verlangen | Wibe Veenbaas en Joke Goudswaard

Passe-Partout | Wibe Veenbaas, Morte Hjort, Mirjam Broekhuizen en Mirjam Dirkx