Het raam waardoor we de wereld zien

Volgens J. en M. Schiff is denken een adaptatie die is aangeleerd in reactie op eisen van de omgeving waarin je bent opgegroeid en waarin je leeft.

Denken fungeert ook als een referentiekader, namelijk het beeld dat je hebt gevormd van:

– jezelf

– de ander

– de wereld

Belemmerende denkpatronen

Er zijn verschillende soorten belemmerende denkpatronen. Zijn je gedachtes en je denken beperkend of bevrijdend? Wanneer denken geen mogelijkheid biedt tot het oplossen van problemen is het in feite geen denken. Een aantal voorbeelden van belemmerende denkpatronen zijn:

Blokkeren 

Het wordt stil, blanco en leeg. Het denken stokt. Het bevriest.

Catastrofe denken 

Het denken wordt afgestemd op het ergste dat zou kunnen gebeuren.

Overdrijven 

De werkelijkheid wordt buiten proporties gebracht.

Of/Of denken

Denken in uitersten: die gesplitst worden in het denken. Zij kunnen niet samen gaan in de gedachte. De verbinding ontbreekt.

Selectief denken

Een negatief beeld uitsluitend naar jezelf toe keren.

Toeschrijven

Aan de ander toeschrijven wat van jezelf is en andersom: aan jezelf toeschrijven wat van de ander is.

Gedachten lezen

Denk te weten wat de ander denkt.

Intellectualiseren of rationaliseren

Alles in denken omzetten, waarbij het ervaren, het voelen wordt omzeild.

Ontstaan van verb(l)indend denkpatroon

Belemmerende denkpatronen kan haar oorsprong in een traumatische ervaring (veelal in je jeugd) of reeks van ervaringen hebben. Het groepsgeweten van de familie van herkomst is een veld vol informatie over vinden, voelen, denken en handelen. Er is een – meestal onbewuste- code rondom informatieverwerking. Belemmerende denkpatronen zijn op deze manier gekoppeld aan het groepsgeweten. In andere systemen, zoals bedrijven, organisaties, verenigingen en culturen speelt dit ook. Sterke patronen kunnen een heel systeem verb(l)inden.

Kaders om over denken na te denken

In de Transactionele Analyse wordt onze persoonlijkheid gesymboliseerd door egotoestanden: een samenhangend patroon van voelen, denken en ervaren dat leidt tot een daarmee overeenstemmend gedragspatroon. Je zou egotoestanden ook kunnen beschouwen als zijnswijzen: manieren waarop wij ons tot onze omgeving verhouden, waarbij ons denken, ons voelen en ons doen logisch met elkaar samenhangen.

Het model van egotoestanden vanuit de TA kan behulpzaam zijn wanneer je eigen gedachtes en gedrag wilt begrijpen, dat van de ander(en) en ook wat er in onderlinge communicatie gebeurt. Er drie soorten egotoestanden te onderscheiden:

• het Kind (K)

Het Kind is de egotoestand die we vullen met al onze eigen kinderlijke ervaringen. Op basis van die ervaringen, die voor ieder kind dus verschillend zijn, ontwikkelt de Kind-egotoestand zich. We leren samenhangend te denken, te voelen en ons te gedragen op basis van deze vroege ervaringen. We herhalen gedrag, gedachten en gevoelens vanuit de kinderjaren. 

• de Ouder (O)

In onze opvoeding krijgen we van onze ouders en/of de mensen die ouderfiguren voor ons waren (opa’s en oma’s, leraren, buren, etc.) een tal van boodschappen over de manier waarop de wereld in elkaar zit en hoe je je erin moet gedragen. We nemen dus gedrag, gedachten en gevoelens over als erfenis van onze ouders en/of ouderfiguren.

• de Volwassene (V)

Gedrag, gedachten en gevoelens die een directe respons zijn op het hier en nu. De Volwassene anticipeert dus op de vraag die nu voorligt en wordt niet gehinderd door ervaringen uit het verleden. Vanuit de volwassene ben je in staat goed in te schatten en je denken en gedrag hierop aan te laten sluiten.

De drie egotoestanden worden altijd getekend als drie bollen boven op elkaar. 

 

De drie egotoestanden zijn nodig voor een gezond en evenwichtige persoonlijkheid. Zo helpt de volwassene-egotoestand ons bij het oplossen van problemen in het hier en nu.

 

De ouder-egotoestand is goed in het functioneren in de maatschappij door de regels te begrijpen en ernaar te handelen en de ego-toestand van het kind geeft ons toegang tot spontaniteit, creativiteit en onze intuïtie.

 

Je hebt een gedachte: je bent je gedachte niet

In het model van de egotoestanden zijn meerdere verdiepingen aangebracht en in dit artikel deel ik het functionele model waarin een analyse is gemaakt van de drie egotoestanden. Je kunt dus op ieder moment van de dag denken, voelen en handelen vanuit verschillende ego-toestanden, zowel op een positieve als op een negatieve manier. Met behulp van het model kan je verschillende aspecten van je eigen persoonlijkheid en je denken onderzoeken. Je kunt ermee kijken naar de verschillende soorten boodschappen en ervaringen die jou en je gedachtes hebben gevormd. Ook kun je ermee onderzoeken hoe deze boodschappen en ervaringen jouw denken en je gedrag nog steeds beïnvloeden en hoe je van daaruit naar de wereld, je zelf en de ander kijkt. Mogelijk leidt dit tot een hulpmiddel om je belemmerende gedachtes te veranderen en/of schuldgevoel in perspectief te plaatsen bij een ego-toestand.

 

Ouder

Negatief kritische ouder: Je miskent de ander en gedenigreerd de andere persoon.

Positief kritische ouder: Je neemt de leiding en stuurt gepast.

Negatief voedende ouder:  Je gaat helpen vanuit een overheersende positie die de ander miskent. Je betuttelt.

Positief voedende ouder:  Je gaat zorgen vanuit werkelijk respect voor de ander en voor jezelf.

 

Volwassene

Reactie op het hier en nu (situatie) waarbij alle volwassen mogelijkheden van de betrokken persoon worden gebruikt. Je registreert de werkelijkheid en reageert hier vandaan.

 

Vrij kind

Positief vrije kind: Je uit je emoties in een veilige omgeving.

Negatief vrij kind: Je hebt emoties / gedragingen die op dat moment niet gepast zijn.

Positief aangepast kind: Je weet bijvoorbeeld dat je niet in de plassen stampt als er iemand langs loopt.

Negatief aangepast kind: Gedrag en gedachten uit kinderjaren herhalen zich die niet meer passen bij de volwassen situatie waarin je verkeerd. Je hebt op dat moment geen contact met wat je zelf wilt.

Rebels kind

Het rebelse kind is veelal een reactie op de kritische ouder. “He, heb je nou weer de dop niet goed op de colafles gedraaid. Hoe vaak moet ik dat nou nog zeggen? Ze pakt de colafles, schut hard en spuit de cola door de kamer.” 

Positief rebels kind: Je gaat je grenzen ontdekken.

Negatief rebels kind: Je pakt iemand vanuit rebellie iemand terug (de colafles).

Schuldgevoel ervaren vanuit verschillende egotoestanden

Er zijn vele manieren van schuldig voelen en schuld hebben. Als je het vanuit het model van de egotoestanden benaderd kan je dus schuldgevoel ervaren vanuit verschillende egotoestanden. Als je je bijvoorbeeld schuldig voelt vanuit het negatief aangepaste kind, kan je jezelf afvragen of dat in het hier en nu wel terecht is. Een voorbeeld: Als kind heeft zij zich aangepast. Vooral niet voor jezelf kiezen. Andere mensen gaan voor en jij komt als laatste. Nu is zij volwassen en iedere keer als er een moment aan dient dat zij voor zichzelf wilt kiezen of gekozen heeft overvalt haar een enorm schuldgevoel. Ze laat het dan maar. Gedrag en gedachten uit haar kinderjaren herhalen zich. 

Uiteraard kan je ook schuld hebben en voelen in de volwassene egotoestand: persoonlijk schuld. Daar lees je in dit artikel meer over. 

Waarnemen wat er gebeurt en in welke egotoestand jij je op welk moment bevindt kan enorm bijdragen aan het begrijpen en inzicht krijgen in wat je voelt, jouw manier van denken, handelen en manier van communiceren in relatie met anderen. En dat kan ook een enorme klus zijn, want sommige dingen ben je zo gewend: een blinde vlek. Vraag om feedback van je omgeving of schakel een professioneel iemand in die je kan begeleiden in het helder en zichtbaar maken. 

Want wanneer jij verandert, veranderen jouw gedachten en zo ook jouw ideeën en gedrag. Ten slotte is het de reis, het proces, wat jou het meeste zal leren. In de ervaring ligt het weten.

Vragen aan jezelf naar aanleiding van dit artikel:

Zijn mij gedachtes overwegend bevrijdend of belemmerend?

Van welke twee bijzondere gedragskenmerken/gedachtes heb ik weet/denk ik vrijwel zeker dat ik deze van mijn ouders heb overgenomen?

In welke situaties denk ik op die manier?

Welk gedrag laat ik dan zien?

Welke gedachtes belemmeren mij en op welk moment is dat zo? In welke egotoestand bevind ik mij dan?

Als ik mij schuldig voel in situaties: in welke egotoestand zit ik dan? Is dit realistisch in het hier en nu?

Hoe verkies ik te kijken naar en te denken over de wereld / naar mensen en naar mijzelf?

Interpreteren of de feiten? Wat neem ik waar zonder dat ik het interpreteer (Volwassene)?

Oefening

Sta driemaal per dag stil in welke ego-toestand je zit en welke andere ego-toestanden er ook zijn: hoe zouden die op dat moment denken en reageren?

---

Artikelen direct in je mailbox ontvangen? Dat kan. Schrijf je hier vrijblijvend in. 

---

Bronnen

Dit ben ik! | Lieuwe Koopmans

Transactionele analyse | Ian Stewart en Vann Joines

Vonken van verlangen | Wibe Veenbaas en Joke Goudswaard

Passe-Partout | Wibe Veenbaas, Morte Hjort, Mirjam Broekhuizen en Mirjam Dirkx